رکن چهارم، رکن پنجم
31مرداد1393
مطبوعات رکن چهارم جامعه هستند. اگر ارکان مملکت را قوای مقننه، مجریه و قضاییه بدانیم، مطبوعاتیها خودشان به خودشان میگویند رکن چهارم. اما رکنی که نه بیمه دارد، نه امنیت شغلی، نه درآمدی مناسب که قلمش را به میل تبلیغ دهنده نگرداند. این کلمه برای بعضی موارد دیگر هم بکار برده شده که چندان رواج نیافته است.
قوه قضاییه به شهادت شهروندان شهر شعور، اساس مملکت و بقیه ارکان است. اما این رکن چهارم است که برتر و اساسیتر از قوه قضاییه قرار میگیرد و میتواند حتی انحراف آنرا هم اصلاح کند. رکن چهارم یعنی مردم و نظر مردم اما به شرطی که در مسیرش انحراف ایجاد نشود و عدهای خود را مردم و نظر مردم عنوان و معرفی نکنند.
بدی رکن چهارم این است که مانند یک بلندگوی قوی میتواند صدای یکی را آنقدر بلند کند که صدای دیگران بگوش نرسد. خودش میتواند دشمن خودش باشد.
جهت گیری قلمِ مطبوعاتیهای خارجی در رابطه با کشورهای دیگر هم چندان بهتر از ایرانیها نیست. اما در بین خودشان بسیار پیشرفته کار میکنند و آزادی کلام و مطبوعات کاملا رواج دارد. آزادی کلام آنها مانند دوران حکومت امیر مومنان حضرت علی علیه السلام است.
ابداع واژه رکن چهارم که به زبانهای مختلف دنیا هم با همین معنا منتقل شده، به سال 1787 میلادی بر میگردد. اما فقط در قرن 21 بود که با شکل گرفتن بیشتر مطبوعات کتبی، دیداری و الکترونیکی بر سر زبانها افتاد و قدر و قیمتش را بیشتر دانستند.
اسکار وایلد گفته است: دوران قدیم روی صخره مینوشتند، امروز مطبوعات مینویسند. پیشرفت زیادی است اما هنوز خیلی بد، غلط و نا امید کننده است. کسی گفته بود که مطبوعات رکن چهارمند که در زمان خودش درست بوده ولی در این زمان تنها رکن است. مطبوعات، تمام ارکان دیگر را بلیعدهاند. ما مغلوب مطبوعاتیم.
اوضاع مطبوعات امروز ایران خوب نیست. وضع معیشتی آنان به حمایت دولت و تبلیغات دولتی و غیر دولتی گره خورده و قلمشان را منحرف میکند. روزنامهها، دیروزنامه شدهاند. روزنامه نگار حرفهای و محققِ مستند ساز نداریم. بیش از 999 هزارم از خبرهای موجود، سطحی و با احتیاط نوشته میشوند و دنباله دار نیستند.
مشکل اصلی در این است که خبرنگار، روزنامه نگار، اهل قلم، نویسنده، ژورنالیست و مانند آنها، امنیت اقتصادی ندارند. غیر مطبوعاتیهایی که امنیت اقتصادی دارند، بسیار کم دست به قلم میشوند چون از همان مشکلاتِ فراروی روزنامه نگاران واهمه دارند.
در این شرایط است که رکن پنجم خودنمایی میکند. اگر به رکن چهارم اجازه فعالیت ندهیم و از آن حمایت نکنیم، روشنفکران و مردم چارهای جز پناه بردن به رکن پنجم نمیبینند. دیوار نویسی نوعی رکن پنجم است.
وجه تمایز رکن چهارم با پنجم، افشا نشدن افشا کننده است. این تمایز برخواسته از همان مشکلات رکن چهارم ایرانی است که در خارج از ایران بسیار کمرنگ است.