سراب پول الكترونيك، روي ديگر سكه

     بچه‌ها در نزديكي منزل ملا نصرالدين شلوغ مي‌كردند. زن ملا گفت كه اين بچه‌ها را رد كن بروند جاي ديگر. ملا آمد دم در و به بچه‌ها گفت كه شنيده‌ام چند محله بالاتر آش مي‌دهند. بچه‌ها رفتند آش بگيرند. پشت سر آنها چند نفر ديگر هم رفتند. ملا ديد همه دارند مي‌روند آش بگيرند. آمد داخل و به زنش گفت كه يك ديگ! به من بده بروم آش بگيرم! فكر نكنيد اين موضوع از امثال قديمي زبان فارسي است. همين چند سال پيش بود كه در مجلات معتبر علمي خارجي و ايراني درباره معجزه آسا بودن خواص هرم داد سخن مي‌دادند و شركت‌هايي در خارج هم اقدام به ساخت و فروش هرم در ابعاد مختلف كرده بودند. شايعه كرده بودند كه اگر چاقو و اره در داخل آن بگذاريد، تيز مي‌شود، محصولات غذايي سالم مي‌ماند و از همه مهمتر، اگر داخل آن بخوابيد، پوست را تازه و انسان را جوان مي‌كند! يكي از دلايل آنها هم اهرام مصر بود. بعد مدتي معلوم شد كه ظاهرا آقاي اسحاق آسيموف براي لطيفه اين موضوع را به دوستي گفته، و او نيز به ديگري و بالاخره سر از مطبوعات و مجلات علمي در آورده است.

     اما موضوع ما پول الكترونيك است و در اين مقاله قصد داريم كه بدور از تبليغات و براي مديران و كارشناساني كه ميل دارند وارد اين مقوله شوند مطلب را كمي بازتر نماييم تا حكايت ملا نشود.

     ابتدا لازم است چند مطلب و آمار از منابع مختلف را ذكر نمايم تا مقدمات لازم را در يك جا جمع كرده باشم:

1- 12 ميليارد تومان سالانه بابت جمع آوري و امحاي اسكناس صرف مي‌شود. ‌(سايت بانك مركزي)
2- مبلغي صرف چاپ و مديريت چك پول و سكه مي‌شود كه به علت سهم كم آنها در خرده فروشي، فعلا در محاسبات شركت داده نمي‌شوند.
3- 20هزار تومان در ماه به ازاي هر دستگاه پوز، نقطه‌ي سر به سر براي شركت‌هاي پي.اس.پي است. به عبارت ديگر، اگر شركتي ماهانه فقط 20هزار تومان از هر پوز درآمد داشته باشد، فقط هزينه خود را پوشش داده است (بر اساس تحليل شركت هاي پي.اس.پي).
4- هر برگ اسكناس حداقل 100 بار در خرده فروشي شركت كرده و دست به دست مي‌چرخد تا امحا شود. (كارشناسان بانكي)
5- كارت بانكي در حدود 33 درصد از بار خرده فروشي را در آمريكا بر دوش دارد. بقيه بر دوش پول نقد و چك است. (نيلسون ريپورت)
6- طبق آمار بانك مركزي در سال 83، مبلغ اسناد بانكي مبادله شده طي تسويه بين بانكي حدود 1323 ميليارد ريال و كارمزد شتاب براي اين مقدار، حدود 39  ميليارد ريال بوده است. با توجه به ناچيز بودن مبلغ و ميزان اسناد پوز، مي‌توان تمام موارد را براي خودپردازها درنظر گرفت. بنابراين با تقسيم كارمزد به مبلغ كل، مقدار 0294 / 0 بدست مي‌آيد كه حدود 3 درصد فرض مي‌نماييم. (آمار شتاب)
7- تعداد تراكنش‌هاي بين بانكي در سال 83 از طريق مركز شتاب و خودپرداز حدود 38 ميليون عدد و پايانه فروش بسيار ناچيز است. (بانك مركزي)
8- تعداد تراكنش‌هاي بين بانكي در سال 84 بيش از 100 ميليون و حدود 3 برابر سال 83 خواهد شد. (بانك مركزي)
9- سه برابر هزينه شتاب از بانك صادر كننده كارت، به بانك پرداخت كننده پول، داده مي‌شود. بنابراين هزينه كامل پرداخت 1323 ميليارد ريال از طريق شتاب، 4 برابر 38 ميليارد ريال است. بنابراين اگر كل كارمزد را بر مبلغ پرداختي تقسيم كنيم، حدود 12 درصد مي‌شود! (اگر اشتباه نكرده باشيم،ارقام چنين مي‌گويند)
10- اگر در ازاي دريافت 40هزار تومان از خودپرداز، 400 تومان كارمزد بدهيم، يك درصد مي‌شود. اما به دليل دريافت مانده و پرداخت كارمزد كامل براي آن و اينكه بسياري از مشتريان كمتر از 40هزار تومان دريافت مي‌نمايند،  درصد مزبور بالاتر مي‌رود.
11- كارمزد خريد با كارت نقدي و توسط دستگاه پوز را بطور متوسط 1 درصد فرض مي‌كنيم. اين درصد براي كارت‌هاي اعتباري چند برابر مي‌شود.
12- هزينه چاپ هر برگ اسكناس بطور متوسط حدود 15 تومان است. كه اگر بين اسكناس‌هاي‌ مختلف 2000 و 1000 و 500 و 200 و 100 و 50 توماني تقسيم كنيم، فعلا فرض نماييد كه حدود 15 هزارم يا 5 / 1 درصد بشود.
13- 57 هزار پوز طبق گفته بانك مركزي در مراكز فروش نصب شده است كه هر روز بيشتر مي‌شود و تا لحظه گزارش حدود 60 هزار عدد فرض مي‌كنيم.
14- اگر استقبال از پوز زياد شود و در فروشگاه‌هاي زيادي نصب شود و مشتري بتواند گوشت، لبنيات، سبزي خوردن، ميوه، خواربار و مانند آنها را خريداري نمايد، متوسط مبلغ خريد كمتر از 10 هزار  تومان مي‌شود كه مقدار كم آن بسيار قابل توجه است.

     ما مجبور هستيم كه به اعداد و ارقام اعتماد كنيم و بررسي‌هاي كيفي را به كمي تبديل كنيم تا بتوانيم اقتصادي رفتار كنيم و از سياسي كاري و اجراي نمايش‌هايي كه بعضي را در مسند قدرت نگاه مي‌دارد يا ندانسته  به اشتباهات خود ادامه مي‌دهند، پرهيز كرده باشيم. اگر خوانندگان محترم به مواردي برخورد كردند كه مشكل قابل توجهي داشت، متذكر شوند تا در شماره‌هاي آتي اصلاح شود. با مفروض گرفتن تقريبي موارد فوق، نتايج زير بدست مي‌آيند:

1- با هر بار خريد توسط دستگاه پوز، حداقل 1 درصد بهاي جابجايي پول مي‌شود كه در دفعات بعدي اضافه مي‌شود. اگر اين خريد 50 بار صورت گيرد، 50 درصد از مبلغ خريد، به هزينه جابجايي پول تعلق مي‌گيرد و اگر 100 بار خريد صورت گيرد، 100 درصد به هزينه جابجايي پول تعلق مي‌گيرد. اين موضوع را با بند 4 و 12 مقايسه نماييد.

2- هزينه تحويل پول به مشتري توسط خودپرداز، با تكيه بر آمارهاي بانك مركزي (بند 6و7و8و 9)، به ميزان حداقل 3 درصد و معمولا 12 درصد است! كه مستهلك مي‌شود و به كارمندي داده نمي‌شود. در شرايط قبل از خودپرداز، اين پول توسط كارمند شعبه و هزينه‌هاي ديگر انجام مي‌گرديد كه در حال حاضر نيز مقدار قابل توجهي از اين راه صورت مي‌گيرد. مطلب قابل تامل اين است كه متوسط پرداخت توسط كارمند در هر مراجعه، بسيار بالاتر از خودپرداز و معمولا خرج يك ماه مشتري بود. اين هزينه‌ها در نهايت و به نحو غير مستقيم از جيب مشتري بانك پرداخت مي‌شود اما مشتري از اين امر آگاه نمي‌شود.

3- بر اساس بند 3 و 13، هزينه پوزهاي نصب شده كنوني حدود 2 / 1 ميليارد تومان در ماه است. دقت فرماييد كه اين ميزان در سال، 4 / 14 ميليارد تومان مي شود. اگر تعداد پوزهاي ما به يك ميليون كه مدتي پيش بانك مركزي فرمودند برسد؛ نه، اين مقدار خيلي رويايي است، آنرا 500 هزار فرض كنيم، هزينه سالانه ي نگهداري فقط 500هزار پوز، مبلغ 112 ميليارد تومان مي شود!!! اين مبلغ كجا و 12 ميليارد تومان كجا. البته تا چند سال ديگر مبلغ 12 ميليارد تومان دو يا سه برابر مي شود.
     البته دقت فرماييد كه دستگاه پوز جايگزين مقداري از جابجايي پول نقد مي‌شود كه حداكثر در ايران به 30 درصد مي‌رسد.

4- با توجه به آمار ارايه شده و هزينه‌اي كه پول الكترونيك بر مشتري براي تبادل پول و كالا و نقل و انتقال پول تحميل مي‌كند، به سادگي مي‌بينيم كه قيمت كالا بالاتر مي‌رود. آيا با آمارها و نتايج ارايه شده در فوق مي‌توان نتيجه گرفت كه خريد با دستگاه پوز، هزينه كالا را 100 درصد يا 50 درصد يا 20 درصد يا ... مقدار بالا مي‌برد. اندازه دقيق آنرا بر عهده خواننده محترم مي‌گذاريم.